Białka Tatrzańska - Historia

Białka Tatrzańska to góralska wieś położona na Podhalu w odległości kilkunastu kilometrów od Nowego Targu i Zakopanego, przy drodze do Bukowiny Tatrzańskiej i Morskiego Oka. Wioska ciągnie się na długości 6 km w dolinie rzeki o tej samej nazwie, otwartej na południe ku Tatrom, a na północ ku kotlinie Nowotarskiej i na masyw Gorców. Najwyżej położona jest Kaniówka 725 m n.p.m. a najniżej Grapa 650 m n.p.m. Okoliczne wzgórza wznoszą się powyżej 900 m n.p.m. (Kotelnica 917 m, Wysoki 947 m, Koszarków 969 m). 

Białka Tatrzańska powstała w XIX w., najprawdopodobniej w latach 1616 - 1618. Nazwa wsi pochodzi od nazwy rzeki, a ta z kolei wywodzi się od białej pieniącej się wody z pięknymi białymi kamieniami, zwanymi otoczkami. Z kamieni tych miejscowi budowali domy i ogrodzenia, a z czasem stały się towarem szukanym i cenionym daleko poza granicami skalnego Podhala. 

Dużą wartością środowiska przyrodniczego wsi jest rzeka Białka o długości 41,2 km², i powierzchni dorzecza 229,9 km², która wypływa z Tatr Wysokich. Rzeka ta jest najczystszą rzeką Podhala, wypływającą z Tatr. Jej normalny przepływ wynosi ok. 5 m³ na sekundę, a w czasie wiosennych wezbrań nawet 300 m³.
Lasy i tereny zadrzewione zajmują około 20% powierzchni wsi. Lasy należą do piętra lasów mieszanych regla dolnego, przeważa świerk, z małą domieszką jodły i pojedynczo usytuowanymi sosnami. Natomiast wzdłuż koryta rzeki występują głównie młode łęgi olchowe z mieszanymi gatunkami drzew liściastych, rzadziej iglastych.

W latach trzydziestych XVII wieku, w miejscu gdzie obecnie jest plebania, nowy kościół i szkoła, stał dwór zbudowany przez starostę nowotarskigo - Komorowskiego. Komorowski zbudował również hutę, w której pracowali sprowadzeni przez niego osadnicy  - najprawdopodobniej z Niemiec. Sprowadzenie obcych osadników i inne konflikty powodowały zbrojne wystąpienia miejscowych górali przeciw staroście. Zbuntowani górale spalili hutę, następnie zburzyli ją 23 grudnia 1630, okradli dwór i podzielili się łupem. Głównymi przywódcami byli: Wojciech Nowobilski i Sebastyn Powika. Komorowski musiał uciekać z Podhala. Starostą został Tomasz Zamoyski.

W dniu 20 czerwca 1636 roku król Władysław IV nadaje pierwszy przywilej królewski Wojciechowi Nowobilskiemu, stanowiąc go sołtysem Białki. W dokumencie wymienione są granice wsi pomiędzy rzeką Białką a Leśnicą oraz polany i pastwiska w Tatrach, wspomniana jest także nazwa wsi - Nowa Białka..

W dokumencie wystawionym przez króla Jana Kazimierza (styczeń 1649), wyrażającym zgodę na przekazanie przez Wojciecha Nowobilskiego sołectwa synowi, wymienione są grunty i pastwiska: Rynias, Lichwiarzówki, Kiczora, Rybi Staw, Wołoszyn. Następne przywileje zostały nadane przez króla Augusta III (styczeń 1749). Pozostawiły one sołectwo Janowi, Szymonowi i Wojciechowi Nowobilskiemu.

Po pierwszym rozbiorze Polski Białka z pobliskimi wsiami znalazła się pod zarządem austriackim. . Podczas wojen napoleońskich Austria postanowiła sprzedać dobra nowotarskie. Sprawa ciągnęła się długo. Ostatecznej sprzedaży dokonano na publicznej licytacji w 1824 roku. pod rządami austriackimi Nowobilscy nadal byli właścicielami pastwisk i lasów przy Morskim Oku (zostało ono nadane białczańskim sołtysom za zasługi wojenne przez króla Władysława IV).

Po sprzedaży w roku 1824 rozpoczęły się długie spory o granice terenów zakupionych - m.in. o tereny których właścicielami byli Nowobilscy. Po latach sporów i procesów na mocy orzeczenia sądu w Grazu z dnia 13 września 1902 roku sołtysi białczańscy, walczący o swe tereny na mocy przywilejów królewskich, otrzymali prawo do użytkowania lasów i pastwisk w Tatrach. Ród Nowobilskich posiadał te tereny do roku 1964, kiedy to skarb państwa wykupił te tereny na rzecz Tatrzańskiego Parku Narodowego.

W Białce była również cegielnia, ale została szybko zamknięta z powodu braku dobrego surowca, a ślady po niej zniknęły w okresie międzywojennym. We wsi były również trzy młyny wodne, folusz i tartak. Młyn zwany "U Burego" znajdował się na końcu wsi w lesie, został wybudowany w latach siedemdziesiątych XIX w. Drugi młyn, własność Franciszka Goryla, był usytuowany w środku wsi, na młynówce od rzeki Białki, rozebrany około 1950 r. Kolejny młyn to własność  Szymona Pęksy zbudowany około 1932 r. na wzór typowych młynów podhalańskich. Tartak który był także własnością Szymona Pęksy usytuowany został obok młyna. We wsi były również dwie karczmy, prowadzone przez Żydów. Ostatni Żyd wyjechał z Białki prawdopodobnie z końcem 1901 r. Powodem było to, jak twierdzą mieszkańcy, iż ówczesny proboszcz bardzo ostro traktował nadużywających alkohol, zadając im ciężkie pokuty. A karczmy z powodu braku klientów przestały istnieć.

W 1637 roku została wybudowana drewniana kaplica, która spłonęła w 1680 roku.  Wkrótce dzięki pomocy ks. Marcina Drużbackiego stanął nowy drewniany kościółek, pod kierunkiem cieśli Jędrzeja Topora i Jana Chlipińskiego istniejący do dziś dzięki ofiarności mieszkańca Białki Józefa Pary, który po drugiej wojnie światowej  wywalczył cofnięcie decyzji o zburzeniu kościółka. 
Kościół położony jest na terenie dawnego cmentarza, otoczony kamiennym murkiem, nakryty dwuspadowym daszkiem gontowym. Murek przerwany jest trzema bramami. Lipy rosnące w otoczeniu kościoła są zabytkami przyrody.

Ołtarz główny rokokowo-klasycystyczny datowany jest na rok 1780. Dawniej w ołtarzu tym znajdował się obraz Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza. Oddany do konserwacji, już do Białki nie wrócił. Wróciła jedynie kopia, którą którą w 1925 roku przeniesiono do nowego kościoła, w którym jest do dnia dzisiejszego. Obecnie w ołtarzu w osi środkowej znajduje się figurka Matki Boskiej Niepokalanie poczętej. W osiach bocznych znajdują się statuy Świętych Jana Chrzciciela i Jana ewangelisty.

W 1913 roku rozpoczęto budowę nowej świątyni według projektu architekta Franciszka Mączyńskiego. Było to możliwe dzięki funduszom byłych mieszkańców Białki mieszkającym głównie w USA. Nadzór nad budową objął ksiądz Madej. Ukończenie budowy nastąpiło w 1921 roku. W dniu 28 października 1918 r. dziekan nowotarski ksiądz Piotr Krawczyński dokonał poświęcenia kamienia węgielnego w zasklepionej i wytynkowanej już budowli. Kościół konsekrował sufragan krakowski Anatol Nowak w dniu 7 sierpnia 1921 roku.

Ołtarz główny został wykonany z mosiądzu w Krakowie według projektu Jana Szczepkowskiego. Ołtarz został zakupiony do kościoła w Białce i tu ustawiony w roku 1921. Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej znajdujący się w tym ołtarzu ufundowany został w 1916 r. jako wotum za uratowanie Białki od zniszczeń wojennych. Za zasłonę tego obrazu służy obraz patronów kościoła Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza.
 Wartościowe zabytki sztuki kościelnej przeniesiono z drewnianego kościółka.

Tradycja utrzymuje, że Białka była ojczyzną tatrzańskich zbójników. Legenda głosi, że miejscowi górale pomagali królowi Janowi Kazimierzowi w ucieczce przed Szwedami na Węgry, broniąc i przeprowadzając jego orszak, prastarą Wierchową Drogą, zwaną też Królewską istniejącą do dziś. Obecnie jest to jeden z najpiękniejszych szlaków turystycznych z pięknymi widokami na Tatry i okolice.

W okresie I wojny światowej, mimo iż nie prowadzono bezpośrednich walk na terenie Białki, nastąpiło znaczne zahamowanie gospodarcze a nawet wiele gospodarstw zupełnie upadło. W początkowej fazie wojny młodzież z Podhala masowo wstępowała w szeregi legionów.

W dniu 1 września 1939 roku około godziny 10 wkroczyły do Białki wojska okupacyjne. Rozpoczęła się druga wojna światowa.. Zajęcie wsi odbyło się spokojnie, bez rozlewu krwi. Najpierw przez wieś przejechały trzy czołgi niemieckie, a następnie wkroczyła piechota którą prowadził Bachleda ze Zdziaru. Wojsko maszerowało przez wieś przez kilka godzin, a następnie ruszyły transporty, w tym czołgi, działa i duża ilość aut ciężarowych oraz furmanek konnych.
Rabunkowa gospodarka prowadzona przez okupanta doprowadziła do nędzy i niedostatku. Ruch oporu nie mógł na terenie wsi rozwinąć szerszej działalności z uwagi na bliskość granicy ze Słowacją.

Mimo terroru stosowanego przez Niemców, mieszkańcy wsi, tacy jak: Stanisław Malec, Józef Nowobilski, Jan Łojek i inni organizowali "przeżuty na Węgry". Kilka osób wywieziono do obozów koncentracyjnych. Aresztowany był również ksiądz Jan Madej. Został on z braku dowodów winy zwolniony, lecz w krótkim czasie po opuszczeniu więzienia zmarł.

Mieszkańcy Białki zajmują się głównie rolnictwem i turystyką. Pierwsi turyści przyjeżdżali do Białki już w okresie międzywojennym. Były to osoby głównie z okolic Krakowa ale także z innych miast Polski. Na ich przyjęcie, zależnie od roku, przygotowywanych było 50 - 100 domów i około 10 willi. Dzięki swojemu położeniu i bardzo urozmaiconej rzeźbie terenu oraz silnemu rozcięciu górskich zboczy istnieją na terenie Białki miejsca, w których bardzo długo zalega śnieg, jak również są stoki silnie nasłonecznione, szczególnie w okresie lata.

Obecnie Białka jest bardzo popularnym ośrodkiem wypoczynkowym zarówno latem jak i zimą. W lecie przyciąga turystów czyste powietrze i rzeka (wzdłuż rzeki usytuowana jest ścieżka doskonale nadająca się do spacerów i wycieczek rowerowych), jak również las obfitujący w grzyby, maliny i borówki.   

Zimą długie stoki Hornikowego i Wysokiego Wierchu przyciągają miłośników białego szaleństwa. Śnieg leży tutaj nawet do 130 dni. W Białce dobrze rozwinięta jest baza narciarska oferująca 15 wyciągów narciarskich, w większości oświetlonych i przygotowanych ratrakiem, a niektóre posiadają sztuczne zaśnieżanie wydłużając możliwość jazdy na nartach jeszcze o wiele dni.

 Wersja w MS Office 2000 do ściągnięcia 

Jestes gosciem na mojej stronie

Copyright (c) 2004 Mariusz Bafia. Wszelkie prawa zastrzeżone